RECENT EVOLUTION OF PROCESS THEORY
By Amy Mindell
Translated into the Polish language by Bogna Szymkiewicz-Kowalska, Ph.D
-------------------------
Krótki przegląd 
NAJNOWSZE OSIĄGNIĘCIA TEORII PROCESU
Amy Mindell, Jesień 2002

Jakieś pół roku temu uświadomiłam sobie, że teoria procesu, którą zajmuję się od tylu lat, i która była mi tak pomocna w pracy nad problemami innych ludzi i moimi własnymi, znajduje się właśnie w okresie bardzo intensywnego rozwoju. W głębi duszy zdawałam sobie sprawę, że zarówno początki pracy z procesem, jak również jej praktyka i teoria podlegają ciągłym fluktuacjom i rozwijają się, jednak mój nawykły do linearnego myślenia umysł trwał uparcie przy tym, czego nauczyłam się wcześniej i co, jak sądziłam, na zawsze pozostanie takim, jak kiedyś. 

W ciągu ostatnich kilku lat teoria procesu znacznie się rozwinęła i pogłębiła. Zaczęło się to, jak sądzę, około pięć lat temu, kiedy Arny powrócił do swoich studiów nad fizyką teoretyczną. (W latach 60. uzyskał stopień magistra na MIT, a następnie podjął studia na ETH, szwajcarskim odpowiedniku tej amerykańskiej uczelni.) Ostatnio skupił się zwłaszcza na fizyce kwantowej, a szczególnie pomysłach dotyczących funkcji fali kwantowej– podstawowego wzorca materii, który może zostać sformułowany w języku matematyki, ale którego nie da się bezpośrednio zaobserwować. Arny odkrył, że fala kwantowa jest nie tylko konstruktem matematycznym, ale także czymś, czego możemy doświadczyć poprzez uświadamianie sobie naszych najsubtelniejszych doświadczeń czy przeczuć. Idee te rozwinął i zawarł w książkach Quantum Mind i Dreaming While Awake, a następnie rozwijał je w oparciu o doświadczenia w trakcie prowadzonych przez nas w ciągu ostatnich kilku lat seminariów. i

W artykule tym spróbuję przedstawić wstępne refleksje dotyczące tego, w jaki sposób te nowe badania wpłynęły na rozwój teorii procesu, a także tego, w jaki ten nowy obszar wiąże się z wcześniejszą teorią i dotąd używanymi pojęciami, stanowiąc zarazem ich fundament. 

Gdzie byliśmy dotąd?

Sygnały 
Jak dotąd, moje rozumienie teorii procesu bazowało na badaniu pojęć i zjawisk takich jak świadomość, sygnały, kanały zmysłowe, proces pierwotny i wtórny, podwójne sygnały, progi, proces amplifikacji i dopełniania sygnału.  

Sygnał rozumiałam jako pojęcie odnoszące się do cząstek informacji, takich jak  ruchy ciała i gesty, widziane obrazy, słyszane dźwięki, odczucia w ciele itd. Są to sygnały, które:
•	są rozciągnięte w czasie
•	mają tendencję do powtarzania się
•	można je opisać słowami
•	mają charakter dualistyczny, to znaczy wiążą się z istnieniem oddzielonych od siebie nawzajem części relacji czy polaryzacji
•	występują w kanałach – doświadcza się ich za pomocą różnych kanałów zmysłowych
•	są bliższe lub dalsze naszej chwilowej tożsamości.

Niektóre z tych sygnałów są należą do uzgodnionej rzeczywistości (consensual), a inne – nie należą do uzgodnionej rzeczywistości (non-consensual).

Sygnały należące do uzgodnionej rzeczywistości można zaobserwować, można też o nich mówić, można je uchwycić na taśmie wideo czy zmierzyć w gabinecie lekarskim, a większość ludzi zgadza się, że istnieją czy wręcz odczuwa ich istnienie. Są  w danej kulturze uważane za „realne”. Aspektami tego rodzaju sygnałów są zarówno widoczne i poddające się słownym opisom gesty fizyczne, jak i symptomy cielesne, które da się zmierzyć i zaobserwować. 

Sygnały nie należące do uzgodnionej rzeczywistości to między innymi te pochodzące z obszary śnienia aspekty naszego doświadczenia, które trwają wystarczająco długo, by o nich mówić i je opisać, ale których inni nie odczują czy też nie uznają za „realne”. Są to takie sygnały jak na przykład obrazy ze snów, subiektywne odczucie, że ktoś dźga mnie w żołądek, głos wewnętrznego krytyka itd. 

Sytuacja robi się ciekawa, gdy weźmiemy pod uwagę podwójny sygnał. Podwójny sygnał to sytuacja, gdy dwa rozbieżne sygnały występują w tym samym momencie. Jeden sygnał, z którym się identyfikuję i drugi sygnał, podwójny sygnał, z którym się nie identyfikuję. Będąc na przykład w relacji, mogę odwrócić się do kogoś i powiedzieć do niego, że chcę być z nim w kontakcie. Płynący z mojego ciała sygnał zwrócenia się do tego kogoś i to co mówię, to sygnały pierwotne, bliskie mojej aktualnej tożsamości. W tym samym momencie moje spojrzenie fiksuje się w dolnej części pola widzenia, wskazując, że próbuje się wydarzyć jakiś inny proces. Ten sygnał jest wtórny, odmienny od moich pierwotnych intencji, a zatem dalszy od mojej aktualnej tożsamości. 

W tym przypadku, sygnały należące do uzgodnionej rzeczywistości to między innymi moje zwrócenie się ku drugiej osobie i mówienie do niej, ale także to, że patrzę w dół (bo te wszystkie sygnały możemy zaobserwować i o nich powiedzieć). Istnieje jednak także inny, pochodzący z obszaru śnienia, nie należący do uzgodnionej rzeczywistości aspekt podwójnego sygnału. Jeśli odkryję proces ukryty za sygnałem polegającym na patrzeniu w dół, mogę na przykład mieć poczucie, że schodzę do jaskini i pogrążania się w medytacji. Inni niekoniecznie muszą się zgodzić z tym subiektywnym opisem mojego doświadczenia. Podobnie, jeśli boli mnie żołądek, medycyna allopatyczna może zmierzyć poziom kwasu żołądkowego i stwierdzić, że mam nadkwasotę albo refluks żołądkowo-przełykowy. Taki jest należący do uzgodnionej rzeczywistości aspekt owego sygnału. Istnieje jednak również nie należący do uzgodnionej rzeczywistości, pochodzący z obszaru śnienia aspekt bólu żołądka, którego to bólu mogę doświadczać jako wewnętrznego ognia, trawiącego wszystkie przeszkody na drodze ku zanurzeniu się w mojej kreatywności! 

Badania nad rodzajami sygnałów, o których właśnie wspomniałam, przez całe lata stanowiły centrum zainteresowania teorii procesu. 

Pre-sygnały
Chciałabym teraz przejść do omówienia fazy dynamicznego rozwoju teorii procesu. Prowadzone przez Arny’ego badania niemierzalnej funkcji fali kwantowej, istniejącej pierwotnie wobec materii, doprowadziły do odkrycia jeszcze innego typu sygnałów. Arny zastanawiał się, jakiego typu sygnałów doświadczamy, zanim nabędą one formy „materialnej” czy też jasno zdefiniowanej: to jest zanim się utrwalą i będzie je można ująć w słowa. Intuicja doprowadziła go do odkrycia sygnałów subtelnych czy też pre-sygnałów. 

Pre-sygnałów doświadczamy w postaci subtelnych tendencji, obecnych zanim jeszcze można je zwerbalizować; są to na przykład lekkie dążenia ku poruszeniu występujące przed rzeczywistym poruszeniem, niejasne intuicje i bardzo subtelne uczucia. Te pre-sygnały czy też przeczucia (sentient experiences), jak nazwał je Arny, są jak nasiona, z których wyrastają następnie wyraźniejsze sygnały czy doświadczenia. Innymi słowy, w miarę pojawiania się owych przeczuć zaczynają się one rozpadać na części i polaryzacje, znajdując wyraz w stabilniejszych formach i za pośrednictwem różnych kanałów. Ogólnie rzecz biorąc, owe subtelne sygnały dostrzegamy dopiero po pewnym czasie, kiedy już zamanifestują się w postaci wyraźniejszych i stabilniejszych sygnałów. 
Sygnały z tego nowego obszaru są:
•	subtelne 
•	niewyczuwalne powszechnie (ludzie nie będą zgodni co do realności tych doświadczeń) 
•	ulotne 
•	prawie niemożliwe do zwerbalizowania 
•	nie-dualistyczne, to znaczy odnoszące się do doświadczenia jedności bez podziału na polaryzacje czy części 
•	niedookreślone jeśli chodzi o kanał, w którym mają się pojawić, co oznacza, że występują wcześniej, zanim jeszcze znajdą swój wyraz poprzez któryś z kanałów zmysłowych.

Arny wykazał, że taka interpretacja funkcji fali kwantowej jako subtelnej warstwy doświadczenia, pierwotnej wobec świata materialnego, opisywana była już wielokrotnie, na przykład w postaci stworzonego przez Aborygenów australijskich pojęcia „śnienia”, stanowiącego podstawę i dającego początek światu zjawisk fizycznych, a także taoistycznej koncepcji „tao, którego nie można wyrazić słowami” – matki wszechrzeczy. Tradycje duchowe nazywają to jednią, duchem, poczuciem pełni. Arny nazywa tę całą dziedzinę Esencją lub Przeczuwaną Esencją (Sentient Essence). Obszar tych przeczuć nie może być do końca określony w słowach, oczywiste jest więc, że żaden jego opis nie będzie do końca trafny. Opisy będą, w najlepszym przypadku, zbliżać się ku istocie tego niemierzalnego doświadczenia. 

Zwiastuny pojęcia „przeczuwanej esencji” 

Zanim przejdę do dalszych implikacji teoretycznych, chciałabym zastanowić się nad hipotezą mówiącą, że obszar przeczuć był obecny w pracy z procesem wcześniej, zanim jeszcze został nazwany wprost. Intuicja podpowiada mi, że musiał być w jakiejś formie obecny, ponieważ moje doświadczanie przeczuć było absolutnie fundamentalne dla mojego rozumienia procesu. Oto kilka inspiracji intelektualnych dotyczących potencjalnych źródeł takiego myślenia

Proces: Samo pojęcie procesu oznacza, że istnieje stały przepływ doświadczenia, ciągła zmiana. Proces zawiera w sobie przepływ pomiędzy tao, które da się wyrazić słowami a tao, które nie da się wyrazić słowami. To, które się słowami wyrazić nie da, jest podstawą wszelkich procesów, twórczym źródłem wszechrzeczy. 

Proces śnienia i śniące ciało: Jestem przekonana, że stworzone przez Arny’ego pojęcie procesu śnienia jest wcześniejszym określeniem esencji. Choć większość  czasu, jaki poświęciłam na szkolenie w pracy z procesem, koncentrowała się wokół dostrzegalnych wzrokiem i dających się ująć w słowa sygnałów, wiedziałam zawsze, że biorą się one z głębokiego i wiecznotwórczego procesu śnienia: głębokiego i tajemniczego wzorca, który ostatecznie manifestuje się za pośrednictwem różnorodnych kanałów i sygnałów, które z kolei możemy rozpoznać i których możemy doświadczyć. Ponadto, stworzone przez Arny’ego pojęcie śniącego ciała było pionierską koncepcją, która wiodła nasze myślenie ku subtelnej dziedzinie, rozciągającej się poza doświadczeniem fizykalnym. 

Nieredukowalne doświadczenia: Wiele lat temu, Arny mówił o nieredukowalnym doświadczeniu jako momencie, w którym znikają bądź łączą się ze sobą nasze doświadczenia pierwotne i wtórne, a my znajdujemy się po prostu w strumieniu procesu. Nie ma już wtedy polaryzacji, a zamiast niej doświadczamy pełni. Arny mówił: „To jest coś, czego nie da się zredukować, coś, czego nie można już dalej podzielić, jeśli nie chce się tego zniszczyć”. Wskazywało to na istnienie obszaru esencji i nie-dualności. Wiele lat temu sporządziłam wykres nawiązujący do tego nieredukowalnego doświadczenia, pokazujący, że jeśli już raz wkroczymy w nasz proces pierwotny, a następnie we wtórny i tak dalej, to wszelkie rozróżnialne procesy wpadną w jeden, jednolity proces. 

Kanał duchowy: Był pewien szczególny okres, kiedy to często mówiliśmy o kanale duchowym. Nikt dokładnie nie wiedział, co to znaczy, ale to chyba było wczesne rozumienie obszaru przeczuć. Pojęcie kanału duchowego odnosiło się do doświadczeń, których ludzie nie byli w stanie łatwo ująć w słowa czy terminy związane ze znanymi kanałami zmysłowymi. Mówili o związku z duchem, o wszechogarniającym poczuciu jedności, które wynosiło ich poza polaryzacje. 
 
Praca ze śpiączką: Choć jak dotąd nie mówiliśmy o tym wprost, praca ze śpiączką od zawsze bazowała na posiadanej przez pomagacza umiejętności dotarcia do przeczuć i głębokich stanów transowych doświadczanych przez osobę pogrążoną w śpiączce. Osoba pomagająca skupia się zarówno na obserwowalnych sygnałach, jak i subtelnych dążeniach, pojawiających się zanim jeszcze ukaże się określony wyraz twarzy, ruch ręki, wyobrażenie itp. U wielu pogrążonych w śpiączce osób, zwłaszcza cierpiących na uszkodzenia mózgu, występuje brak wewnętrznych połączeń umożliwiających zewnętrzne wyrażanie siebie, tak więc kontakt z tymi najwcześniejszymi dążeniami ma dla porozumiewania się z takimi osobami, ich wspierania i rehabilitacji znaczenie kluczowe. 

Prekursorzy w dziedzinie psychologii i duchowości: Wielu psychologów, wczesnych prekursorów pracy z procesem, pośrednio sugerowało istnienie dziedziny przeczuć, formułując pojęcia takie jak nieświadomość (Jung) czy podświadomość (Freud). W późniejszym okresie psychologia transpersonalna popchnęła psychologię ku obszarom przeczucia, próbując skupić się wokół posiadanej przez jednostkę umiejętności przekroczenia ego i skoncentrowania się na stanach bardziej duchowych czy transcendentnych. Koncepcja autentycznego ruchu zbliżyła się do obszaru przeczuć skupiając się na doznaniu „bycia poruszonym”. 

Wiele ważnych dla rodowodu pracy z procesem dyscyplin duchowych zwracało się także w stronę obszaru przeczuć. Były to na przykład Zen, skupiający się na dziedzinie „pustego umysłu” czy „twórczego umysłu”, taoistyczne zainteresowanie „tao, którego nie można wyrazić słowami”, a także liczne nurty praktyki medytacyjnej i mistycznej, skupiające się na poczuciu jedności oraz pochodzeniu i przepływie doznań. Kluczowe znaczenie ma tu szamanizm, ze względu na swoje silne zainteresowanie stanami transowymi i doświadczeniami wykraczającymi poza zwykłą przestrzeń i czas. 

Mapa poziomów rzeczywistości

Pragnąc osadzić niektóre nowe i wcześniejsze pojęcia teoretyczne w szerszym kontekście, zaprezentuję teraz stworzoną przez Arny’ego mapę różnych poziomów rzeczywistości. Mapa ta pomoże nam zlokalizować esencję wobec innych obszarów, którymi dotąd się zajmowaliśmy.  

	      			    Uzgodniona rzeczywistość	

	Kraina snów		
	
Teoria procesu do dzisiaj
							Rozwój teorii
			       Flirciki

		    Esencja  	

Uzgodniona rzeczywistość (Consensus Reality), by powtórzyć to raz jeszcze, jest codzienną rzeczywistością, doznawaną przez większość ludzi, to sprawy naszego świata, ogólnie przyjęty aspekt symptomów cielesnych i sygnałów, które da się opisać słowami i co do których charakteru można się zgodzić. Doświadczenia te są powszechnie odczuwane i dualistyczne.				
Kraina snów (Dreamland) obejmuje podobne snom rozciągnięte w czasie doświadczenia i sygnały takie jak obrazy ze snów, nasze subiektywne doświadczanie symptomów, jak na przykład imadło ściskające mi głowę, uczucie, że ktoś dźga mnie w żołądek oraz subiektywne doświadczenie wysyłanych przez nas podwójnych sygnałów, jak na przykład spojrzenie skierowane w dół stanowiące początek wkraczania do jaskini i pogrążania się w medytacji. Te doznania są niewyczuwalne powszechnie i dualistyczne. 

Jak dotąd, teoria procesu skupiała się głównie na tych dwóch obszarach.

Poziom esencji (The Essence Level) to dziedzina subtelnych tendencji, pojawiających się zanim jeszcze mogą być zwerbalizowane, takich jak na przykład dążenie do wykonania jakiegoś ruchu jeszcze przed jego wykonaniem. Doznania w niej zawarte to ziarno, czy też jądro doświadczenia, z którego wyrastają potem obszary uzgodnionej rzeczywistości i krainy snów. Jest to obszar nie należący do uzgodnionej rzeczywistości, a zawarte w nim doznania są subtelne, ulotne i nie poddają się werbalizacji. 

Arny mówi o doświadczeniach z tego obszaru jako o wykraczających poza zwykłą przestrzeń i czas i jako o „nie-lokalnych”. Doświadczenie tego obszaru przenosi nas poza świat dualności, w głęboki, wieczny czy też kosmiczny aspekt nas samych, którego doświadczamy szalenie rzadko, na przykład w trakcie głębokiej medytacji, stanów ekstatycznych, w bliskości śmierci, a czasem za pośrednictwem narkotyków lub innych środków uzależniających. 

Tuż powyżej poziomu esencji znajdujemy obszar flircików (flirts). Flirciki są pierwszym sposobem, w jaki ujawnia się świat esencji. Świat ten pojawia się jako krótkie, migotliwe wrażenia pozawerbalne, flirciki wizualne, nastroje i odczucia. Takie doznania pojawiają się bardzo raptownie, na przykład wtedy, gdy na kilka sekund przyciągnie naszą uwagę niezwykłego koloru kwiat. Te „flirtopodobne” doznania trwają tak krótko, że zazwyczaj nie pozostajemy z nimi długo na tyle, by pozwolić im rozwinąć się i dotrzeć do naszej świadomości. Są ulotne i niewyczuwalne powszechnie.
 
Flirciki mają swój obszar pomiędzy światem dualistycznym a nie-dualistycznym. Są dualistyczne, ponieważ widzimy je. Jeśli jednak się do nich zbliżymy i poddamy krótkiej refleksji, doświadczymy z nimi (nie-dualistycznego)zespolenia: flircik i ja stajemy się jednym. 

Progi i marginalizacja
Inne pojęcie, kluczowe w dotychczasowym rozwoju teorii procesu, to próg. Odnosi się ono do granic znanego nam świata, bramy pomiędzy naszym procesem pierwotnym a wtórnym. Próg jest więc związany ze światem dualności i jego składowymi, należącymi do rzeczywistości uzgodnionej i krainy snów. 

Jeśli wkroczymy już w dziedzinę esencji i flircików, potrzebujemy jeszcze jednego terminu. Arny wprowadził pojęcie marginalizacji, odnoszące się niezwykle subtelnego procesu marginalizowania przeczuć i doznań „flirtopodobnych”, mającego miejsce zanim jeszcze dotrą one do naszej powszedniej świadomości.

Uwaga
Koniecznym uzupełnieniem poziomów flircików i esencji jest dalsze różnicowanie i rozszerzanie się zasięgu pojęcia „uwagi”, odnoszącego się do dziedziny, na której właśnie się skupiamy. Istnieją trzy typy uwagi, uzupełniające powyższą mapę. 

•	Pierwsza uwaga skupia się na rzeczywistości uzgodnionej, sprawach tego świata i sygnałach zmysłowych. 

•	Druga uwaga, jako ta opisana przez Don Juana, skupia się na krainie snów, zjawiskach powszechnie niewyczuwalnych. Jak dotąd, praca z procesem koncentrowała się na tych dwóch aspektach uwagi, które we wzajemnym połączeniu konstytuują coś, co Arny nazywa „świadomością”. Świadomość wymaga pewnego stopnia jasności i dokładności, by móc zauważać sygnały, rozróżniać polaryzacje i pomagać tym doznaniom dopełniać się. 

•	Trzecia uwaga ma coś wspólnego z tym, co Arny nazywa „jasną uwagą” („lucid attention”), co oznacza umiejętność zauważenia subtelnych dążeń i pre-sygnałów w obszarze flircików i esencji. Jasna uwaga jest możliwa, gdy umyśl jest pusty czy zamglony, na tyle nieostry by zauważyć subtelne doznania i pozwolić im się rozwinąć. 

Światy równoległe i nadprzestrzenie
Jest jeszcze kilka innych zaczerpniętych z fizyki kwantowej pojęć, kluczowych dla zrozumienia zjawiska tych różnych poziomów doświadczenia. Najużyteczniejszym z nich jest pojęcie światów równoległych. Mówiąc bardzo prosto, koncepcja światów równoległych zakłada, że istnieje wielość światów rozgrywających się jednocześnie, my jednak mamy na ogół skłonność, by skupiać się na jednym, przeoczając istnienie pozostałych. 

Teoria światów równoległych prowadzi do wniosku, że możemy przechodzić z jednego poziomu doznań na inne. Jeśli na przykład rozpoczynamy jakieś doświadczenie na poziomie rzeczywistości uzgodnionej, to możemy zadać sobie pytanie o poziom esencji tego doświadczenia. Jeśli startujemy z poziomu wczesnych przeczuć występujących w obszarze esencji, to zobaczymy, jak zgodnie ze swą naturą, dążenia te twórczo wkroczą w krainę snów i rzeczywistość uzgodnioną. 

Pojęcie nadprzestrzeni w fizyce kwantowej bardzo blisko związane jest z pojęciem światów równoległych. Nadprzestrzeń jest wymiarem. Fizyka kwantowa mówi nam, że jeśli utkniemy z jakimś problemem w jednym wymiarze, to możemy przejść do innego i znaleźć rozwiązanie. Jeśli jakiś węzeł nie da się rozwiązać w trzech wymiarach, to dodajmy czwarty. Z psychologicznego punktu widzenia, jeśli jakiś problem jest nierozwiązywalny na poziomie rzeczywistości uzgodnionej, to trzeba przejść do krainy snów. Jeśli i to nie pomoże, zawsze możemy przejść do esencji. 

Pole intencji

Przez ostatnich kilka lat, wraz z Arnym badaliśmy liczne aspekty obszarów esencji i flircików, prowadząc seminaria na temat Jasnej Uwagi, Stone Songs,  Medycyny Kwantowej i ostatnio Wielkiej Medycyny. Kiedy zaczęliśmy badać te obszary poprzez doświadczenie, poczułam się tak, jakbym wreszcie wróciła do domu. Było tak, jakbym od zawsze była gdzieś blisko tego świata przeczuć, ale jakby zawsze brakowało mi słów, aby go nazwać i zrozumieć. A jednak wiedziałam, że od zawsze był podstawą, w oparciu o którą rozumiałam mój świat jako dziecko i teraz, będąc już dorosła, z niego brała się moja twórczość muzyczna, plastyczna i taneczna oraz zamiłowanie do tych dziedzin. Zawsze czułam, że działają na mnie niewidzialne siły i uczucia, których nie byłam w stanie rozpoznać, ale które mnie otaczały i nadawały mi ruch.

Prowadząc seminarium na temat Wielkiej Medycyny skupiliśmy się na bardzo specyficznym aspekcie świata Esencji, który to aspekt Arny nazwał  Polem Intencji (Intentional Field). Terminu tego użył Arny jako narzędzia reinterpretacji funkcji fali kwantowej. Mówiąc najprościej, pole intencji jest jak tajemnicze pole nadające nam ruch; jak pole magnetyczne, organizujące nam życie i wiodące nas przez nie; prowadząca nas fala – niewidzialna i niemierzalna. Najczęściej doświadczamy jej znajdując się w bliskości śmierci, gdy wyraża się ona (fala) najpełniej, choć obecna była zawsze, nadając subtelny ruch i wpływając na nasze życie. Pole intencji rozumieć można jako nasze nieśmiertelne Ja, które kształtuje nasze osobiste losy, choć znacznie poza nie wykracza. 

Arny podał mi bardzo dobrą analogię, pozwalającą zrozumieć relację między esencją, polem intencji i innymi obszarami doświadczeń. Powiedział mianowicie, że esencja to nazwa całego obszaru przeczuć. Można go zobrazować jako księżyc na niebie. Dalej, pole intencji to w tym obrazie pole grawitacji, nadające rytm falom oceanu. Widać, jak działa na ruch wody, ale nie widać go bezpośrednio. Jest niewidzialne, choć ale namacalne. Fale symbolicznie obrazują sposób, w jaki pole intencji wyrasta w krainę snów, a uzgodnioną rzeczywistość rozumieć można jako łódź płynącą po wodzie. 

Jeden z najlepszych sposobów, by doświadczyć siły i zamiarów pola intencji, polega na tym, by usiąść na skraju krzesła. Zauważ drobne dążenia ku ruchowi, ale jeszcze się nie poruszaj. Zauważ dążenie i pozostań blisko niego. I w końcu pozwól, aby dążenie to dopełniło się w ciele, poprzez ruch i zaczęło wyrażać się w obrazach, dźwiękach czy słowach, a być może spontanicznie objawi ono swoje znaczenie dla ciebie.  

Podsumowanie
Rzecz jasna, w dziedzinie przeczuć i w ogóle w rozwoju teorii procesu czeka nas jeszcze wiele odkryć. Mam nadzieję, że tych kilka stanowiących zaledwie początek myślenia na ten temat pomysłów zainspiruje nas wszystkich do studiów nad tą fascynującą teorią. Jako podsumowanie chciałabym przedstawić tabele, zbierające omówione powyżej pomysły i pojęcia. Mam nadzieję, że przydadzą się one dla powiązania przeszłości z teraźniejszością i dla przyszłego rozwoju. 

POZIOMY DOŚWIADCZENIA
POZIOM	UR/NUR	Dualistyczne/ Niedualistyczne	Sygnały	 Pojęcia w pracy z procesem	Metody	
UZGODNIONA RZECZYWISTOŚĆ
Powszednia rzeczywistość, „realna” część symptomów (np.: ciśnienie krwi, ból głowy, nadkwasota – wyczuwalne powszechnie nazwy i miary) sygnały i UR-część podwójnych sygnałów, np.: spuszczony wzrok w sytuacji relacyjnej	UR
Wyczuwalne powszechnie, ludzie zgodzą się co do istnienia tych doświadczeń	Częściowo dualistyczne
	Rozciągnięte w czasie, można je ująć w słowa i zaobserwować	Sygnały, informacja oparta o doświadczenie zmysłowe, podwójne sygnały, proces wtórny i pierwotny, kanały, świadomość 
	Świadomość, obserwacja sygnałów, amplifikacja, dopełnianie, progi, itd... 	
KRAINA SNÓW
Postacie ze snów, podobne snom aspekty symptomów (np.: kłujący ból głowy, ogień w żołądku) subiektywne doznania typu „czuję się pusty w środku”, podobne snom aspekty podwójnych sygnałów, np.: opuszczenie wzroku odczuwane jako wchodzenie do jaskini 
	NUR
Nie należące do uzgodnionej rzeczywistości Ludzie nie będą zgodni się co do charakteru tych doznań	Częściowo dualistyczne
	Trwają wystarczająco długo, by ująć je w słowa, często się powtarzają, niedokończone, wtórne	
Jak wyżej, niedokończone, wtórne sygnały, kanały niezajęte, progi, świadomość	
Jak wyżej	
FLIRCIKI
Migotliwe, niewerbalne wrażenia czy flirciki, które przyciągają naszą uwagę

	NUR
Nie należące do uzgodnionej rzeczywistości 	Pomiędzy światem dualistycznym a niedualistycznym 	Migotliwe sygnały,
Trwające wystarczająco długo, by je zauważyć, ale bardzo krótkie i ulotne. 	Marginalizacja, flirciki, przebłyski, pre-sygnały
	Zamglony umysł, 
Wyłapywanie flircików i przechodzenie w obszar esencji, dopełnianie…	
ESENCJA
Pre-sygnały, subtelne dążenia i niejasne intuicje, których nie można zwerbalizować
= Pole intencji, fala kwantowa, prowadząca fala, wiodąca fala, śnienie, Tao, którego nie sposób wyrazić słowami, Jedność, nieśmiertelne self, Mu, nasiono złotego kwiatu, esencja przeczucia

	NUR
Nie należące do uzgodnionej rzeczywistości	Niedualistyczne,
Niepodzielne na części	Presygnały
Subtelne, nie dają się ując w formę czy zwerbalizować, niewidzialne i niemierzalne, nielokalne, przed-kanałowe, podstawa z której wyrastają zwykłe sygnały pojawiające się
 w krainie snów i w uzgodnionej rzeczywistości.	Marginalizacja, pre-sygnały, dążenia, przebłyski 	Subtelne dążenie do ruchu, powolne ruchy i mikro-ruchy mające na celu uchwycenie esencji doznania, praca ze śpiączką, pytania o to, co ważnego zaszło przed danym doznaniem itd.…	

Tłumaczenie:
Bogna Szymkiewicz-Kowalska i Beata Wolfram

References
Mindell, Amy. Alternative to Therapy: A Few Basic Process Work Principles. Newport, OR: Zero Publication, 2002.
Coma, A Healing Journey, a Guide for Family, Friends and Helpers, Portland, OR. Lao Tse Press, 2000. 

Metaskills: The Spiritual Art of Therapy. Tempe, AZ: New Falcon, 1995. Wydanie polskie: Metaumiejętności. O sztuce terapii. Warszawa: Nuit Magique, 1996.

Mindell, Arnold. (w druku) The Force of Silence. 2003.

The Dreammaker’s Apprentice: The Psychological and Spiritual Interpretation of Dreams. Charlottesville, N.C.: Hampton Roads, 2001.

Dreaming While Awake, Techniques For 24 Hour Lucid Dreaming, Charlottesville, VA:  Hampton Roads, 2001

The Quantum Mind, Journey To The Edge Of Psychology And Physics.  Portland OR: Lao Tse Press, 2000. 

Coma, Key To Awakening: Working With The Dreambody Near Death. New York + London. Penguin-Arkana: 1994.Wydanie polskie: Śpiączka: Klucz do przebudzenia. Warszawa: Nuit Magique, 1994.  

River's Way: The Process Science Of The Dreambody.  London and Boston: Penguin, 1985. 

Working With The Dreaming Body. London, England. Penguin-Arkana, 1984, Portland, OR.: Lao Tse Press, 2000. Wydanie polskie: O pracy ze śniącym ciałem. Warszawa: Pusty Obłok, 1991. 

Dreambody: The Body's Role In Revealing The Self. Sigo Press, 1982, Portland OR: Lao Tse Press 2000. Wydanie polskie: Śniące ciało. Rola ciała w odkrywaniu jaźni. Opole: Rebirthing, 1993.

Mindell, Arnold and Amy. Riding the Horse Backwards: Process Work in Theory and Practice. London: Penguin-Arkana, 1992. Wydanie polskie: Tyłem do przodu. Praca z procesem w teorii i praktyce. Kraków: Wydawnictwo A, 1998.

Pallaro, Patrizia, ed. Authentic Movement: Essays by Mary Starks Whitehouse, Janet Adler and Joan Chodorow. London and Philadelphia: Jessica Kingsley Publishers, 1999.

Walsh, Roger N., Vaughan, Frances (eds). Beyond Ego: Transpersonal Dimensions in Psychology. Los Angeles: Jeremy P. Tarcher, Inc., 1980.